Hit (1020) KU-145

Şehid Ali Paşa Kütüphanesi

Kütüphane Türü : Kurucusu :
Kurum Tipi : Kuruluş Tar : 1716
Ülke / Şehir : / İstanbul Uzm.Alanları :
Kataloglama Türü : Çalışma Saatleri :
Ekleyen : /2014-12-04 Güncelleyen : /0000-00-00

Şehid Ali Paşa Kütüphanesi

İstanbul’da XVIII. yüzyıl başlarında kurulan kütüphane.
Devlet adamlarıyla sanat erbabını himaye etmesi ve zengin kitap koleksiyonu ile tanınan Şehid Ali Paşa (ö. 1128/1716) tarafından İstanbul Şehzadebaşı’nda kurulmuştur. İstanbul’dan dışarıya kitap ihracını yasaklaması (Râşid, IV, 238) onun kitaba karşı olan ilgisini açıkça göstermektedir.
Şehid Ali Paşa’nın Rebîülâhir 1128 (Nisan 1716) tarihli vakfiyesinde bu kütüphaneden söz edilmekte ve bir yerde, daha önce yaptığı vakfa ve Üskübî mahallesinde kurduğu kütüphaneye atıfta bulunulmaktadır (İstanbul Şer'iyye Sicilleri, Rumeli Sadâreti, nr. 189, vr. 48b) Vakfiyede kütüphanenin bir taraftan Sultan Süleyman vakfının su kemeri ve iki taraftan Şehzade Camii imaret ve tabhânesi duvarı, bir taraftan da ana yol ile çevrildiği kaydedilmektedir. Kitâbesinden anlaşıldığına göre binanın yapımı 1127’de (1715) tamamlanmış, Ali Paşa kitaplarının bir bölümünü buraya vakfederek katalogunu hazırlatmış ve kütüphane Mart 1716 tarihinde faaliyete geçmiştir.
Şehid Ali Paşa’nın 15 akçe yevmiyeli bir hâfızı kütüble 6 akçe yevmiyeli bir kütüphane nâzın tayin ettiği bilinmekte ve bunların yetersiz olduğu görülmektedir. Ancak vakfiyede ihtiyaç duyulduğunda yeni kadrolar ihdas edilebileceği belirtilmiş, 1135 (1723) yılına ait muhasebe raporunda kütüphanede yeni personel görevlendirildiği kaydedilmiştir. Bu tarihte iki hâfızı kütüb, bir mücellit, bir ferrâş ve bir kapıcı görev yapmaktadır (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa Dosyası, nr. 1). Daha sonraki bir muhasebe raporunda ise kütüphane kadrosundan ciltçinin çıkarıldığı görülmektedir (Süleymaniye Ktp , Şehid Ali Paşa Dosyası, nr 2). Ardından kütüphanedeki hâfızı kütüb sayısı üçe çıkarılmıştır (BA, CevdetMaarif, nr. 3519; Ruûs, nr. 89, s. 112, 224). Vakfiyede hâfızı kütüb lerle kütüphane nâzırlarının yapması gereken işler, kütüphanenin açılış kapanış saatleriyle açık olduğu günler ve kitapların sayımıyla ilgili esaslar belirtilmemiş, sadece kitaplardan kütüphane içinde yararlanılması şart koşulmuştur. Ali Paşa muhtemelen ileriki bir tarihte kütüphane koleksiyonlarını birleştirmeyi ve kütüphaneyi o zaman teşkilâtlandırmayı düşünmüş, ancak kütüphanenin açılışından kısa bir süre sonra şehid olması bu amacına ulaşmasını engellemiştir.
Kaynaklarda ve bazı araştırmalarda Şehid Ali Paşa’nın İstanbul’da sadece bir kütüphane kurduğundan bahsedilmekteyse de şimdiye kadar kullanılmayan iki vakfiyesi (bk bibi.) incelendiğinde bu konudaki bilgilerin tashih edilmesi gerektiği ortaya çıkmaktadır. Safer 1127 (Şubat 1715) tarihli vakfiyesinden anlaşıldığına göre Ali Paşa ilk kütüphanesini İstanbul’da Vefa Üskübî mahallesindeki konağında kurmuştur. Üç katlı olan bu kütüphaneye koydurduğu çeşitli bilim dallarına ait kitapların bir katalogunu hazırlatmış (VGMA, nr. 628, s. 640), 10 akçe yevmiyeli bir hâfızı kütüb ile 5 akçe yevmiyeli bir nâzırı kütüb görevlendirmiş ve (VGMA, nr. 628, s. 645) kitapların kütüphane dışına çıkarılmasına izin verilmeyeceğini şart koşmuştur. Üsküdar Kuzguncuk’ta İstavroz semtindeki yalısının bir odasında oluşturduğu ikinci kütüphane için de 6 akçe yevmiyeli bir hâ fızı kütüble 4 akçe yevmiyeli bir nâzır tayin etmiştir. “Talebei ulûmdan müstahik olanlar” kitapları burada okuyup yazacaklar ve Şehid Ali Paşa’nın ruhuna dua edeceklerdir (VGMA, nr. 628, s. 644). Öyle anlaşılıyor ki Şehid Ali Paşa’nın Kuzguncuk’ta ve Üskübî mahallesinde kurduğu kütüphaneler özel mekânlarda bulunduğundan pek tanınmadığı gibi Ali Paşa’nın mallarının müsâderesiyle ortadan kalkmış, ancak halka açık olan Şehzadebaşı’ndaki kütüphane varlığını sürdürmüştür.
Ali Paşa’nın şehâdetinden hemen sonra mallarının sayımı yapılmış (Râşid, IV, 284) ve Orduyı Hümâyun kadısı Sun’ullah Efendi’ye Muharrem 1129 (Aralık 1716) tarihinde yazılan hattı hümâyunla paşanın vakfedilmiş mallarının ayrılıp diğerlerinin bildirilmesi istenmiştir. Kısa zamanda yapılan sayımla (BA, İbnüleminMuhar rerâtı Husûsiyye, nr. 98) Ali Paşa’nın vakfettiği malları dışında kalan serveti müsâ dere edilmiştir. Ancak kitap koleksiyonunun müsâderesi pek kolay olmamış, Şeyhülislâm Ebûishak İsmâil Efendi’den "felsefe ve nücum ve yalanlarla dolu şiir ve tarih kitaplarının vakfının câiz olamayacağına” dair fetva almak gerekmiştir. Bu fetvanın Ali Paşa’nın kitaplarının müsâdere sine hukukî bir destek sağlamak amacıyla verildiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu fetvadan hareketle XVIII. yüzyılda Osman lılar’da hâkim olan zihniyet hakkında ileri sürülen fikirler (meselâ bk. Adıvar, s. 139) temelsizdir (Erünsal, s. 7477) Hattı hümâyunlardaki bazı ifadeler Ali Paşa’nın bütün kitaplarını sağlığında vakfettiğine dair ipuçları vermektedir. Nitekim fetva metninde yer alan, “Zeyd ‘mâlik olduğum kütüb ilme vakfolsun' deyip ba’dehû teslim ile’lmütevellî edip tescil ettirdikten sonra fevt olsa” şeklindeki farazî şart ve hattı hümâyundaki “henüz vakfeylemek üzere haber verdikleri üç ciltte mestûr kitapları” ibaresi Ali Paşa'nın ölümünden önce bütün kitaplarını vakfettiğini düşündürmektedir. Bununla birlikte Ali Paşa'nın şehâdetinden sonra bulunmasında güçlük çekilen vakfiyesinin bugün elde mevcut kopyaları kitapların vakıf işleminin yapıldığını ortaya koymaktadır.
Bu konudaki hattı hümâyunlarla vakfiyelerin incelenmesi Ali Paşa’nın sağlığında Şehzadebaşı’ndaki kütüphanesine koyamadığı, fakat vakfetmiş olduğu değerli kitaplarının saray kütüphanesine kazan dırılabilmesi için vakıfla ilgili hukukî bir kaideden yararlanılmaya çalışıldığını göstermektedir. Aslında bu hukukî kaide pek sağlam görünmemektedir. Şeyhülislâm İsmâil Efendi her ne kadar, “01 maküle kü tübün vakfı müteâref değildir" demekteyse de vakıfla ilgili görüşler arasında kitap vakfının örfen câiz olduğu belirtilmekte ve kitaplar arasında bir ayırım yapılmamaktadır. Netice olarak Şehid Ali Paşa’nın ölümünden önce kitaplarını üç kütüphaneye vakfettiğini, ancak vefatının ardından konak ve yalısındaki kütüphanelerde mevcut kitapların önemli bir kısmının müsâdere edildiği anlaşılmaktadır.
Şehid Ali Paşa’nın adını taşıyan kütüphane binası Şehzadebaşfnda olup günümüzde Vefa Lisesi’nin bahçesi içinde Vefa Vakfı. Vefalılar Derneği binası olarak kullanılmaktadır. Şehid Ali Paşa Kütüphanesi diğer kütüphanelerden farklı bir mimariye sahiptir. Hassa başmimarı Kayserili Mehmed Ağa tarafından yapılan bina bodrum, zemin ve iç içe iki odası bulunan üst kattan oluşur. Kütüphanenin batı cephesinde yuvarlak kemerli, zemini doldurulmuş bir çeşme ile merdiven altında bir mihrap nişinin yer aldığı namazgâhı bulunmaktadır. Biri giriş kapısında, diğeri içeride olmak üzere iki kitâbesi vardır (bk. KÜTÜPHANE [Mimari]). 1895 depreminde bina hasar görmüşse de onarılmıştır. 1909' da açık olan vakıf kütüphaneleri listesinde Şehid Ali Paşa Kütüphanesi’nin isminin yer almaması (BA, MF. KTV, nr. 4/120) muhtemelen bir süre kapalı kaldığını göstermektedir. 1933’te Süleymaniye Kütüp hanesi'ne nakledilen Şehid Ali Paşa Kütüphanesinde (Dener, s. 53) 2843 yazma, altmış basma eser mevcut olup zengin koleksiyonun bir kısmını ihtiva etmektedir. Devri Hamîdî defterleri arasında katalogu basılmamış olan kitapların yazma katalogu vardır (Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar, nr. 2876, 2878).

Kitap Adedi : 0
Yazma Adedi : 0
Matbu Adedi : 0
Harita Adedi : 0
CD Adedi : 0
Dergi Adedi : 0
Gazete Adedi : 0
Minyatür Adedi : 0
Resim Adedi : 0
Gravür Adedi : 0
Fotoğraf Adedi : 0
Ferman Adedi : 0
Tez Adedi : 13
Koleksiyon Adedi :
Adres :
Telefon :
Faks :
Web :
E-Posta :